متروك مىگرديد . در قاليهاى قرن هفدهم ، استادان در تلفيق و تركيب نقوش ، آزادى بيشترى داشتند و آثار هنرى خلق بيشتر مشهود بود . در ميان قاليهاى ايرانى ، فرشهاى عالى و زيباى كرمان كه از پشم گوسفند و بز با نقش ظريف گل و گياه و تفوق رنگهاى سبز و نارنجى بافته مىشد ، مقام اول را داشتند . چينى و بدل چينى و ظروف سفالى ايران شهرتى داشت كه شايستهء آن بود . توليد كاشى و سفالينهء ايران نيز ، پس از آنكه مدت مديدى تقليل يافت ، در قرن يازدهم ، مجددا رونق گرفت . مصنوعات سفالين شهر كرمان ، كه بالتمام بالعاب براق فيروزه‌فام پوشيده شده بود ، در سراسر جهان شهرت داشت . در كاشيهاى ظريف و زيباى ايران ، در قرن هفدهم ، بطور مشهود ، از نمونه‌هاى چينى تقليد به عمل مىآمد ولى در ظروف كرمانى كمتر از ظروف ديگر لعابى تقليد از چين ديده مىشد . بهترين مصنوعات سفالى در كرمان ، مشهد ، يزد ، كاشان ، نايين و اصفهان تهيه مىشد . شاردن مصنوعات لعابى شيراز را ترجيح مىداد . مصنوعات چرمى قزوين و تيماجهاى تبريزى معروف بود . سلاحهاى فولادى ايران شهرت داشت . به گفتهء اولئاريوس ، بهترين فولاد در اطراف درياچهء « نيريز » توليد مىشد و بهترين تيغها در قم و نزديك قزوين ، ساخته مىشد . توليد رنگهاى گوناگون نيز بسيار ترقى كرده بود و از مواد مختلف ، رنگهاى كبود ، قرمز و زرد تهيه مىكردند . توليد شيشه نيز در قرن 16 و 17 ميلادى ، بسيار متداول بود ولى جنس شيشه‌ها اعلا نبود . در تمام ايران ، كاغذسازى هم معمول بود ولى هرگز به پاى كاغذهاى اروپايى نمىرسيد . صابون‌سازى هم رونق داشت . با اين‌كه در دورهء قرون وسطى ، مبادلات كلان تجارى به صورت تهاترى يا جنس با جنس صورت مىگرفت ، در قرن يازدهم هجرى ، بازرگانى فقط با پول و سكهء نقرهء صفوى يا خارجى انجام مىشد و واريز حساب بوسيلهء كيسه‌هاى پول كه هريك حاوى 2500 عباسى ( 50 ) تومان بود ، به عمل مىآمد . به گفتهء شاردن ، بعضى از تجار ، حتى در سوئد و چين ، نمايندهء تجارتى داشتند . تجارت خارجى در دست بازرگانان مسيحى بود و ارامنه نقش مهمى داشتند و ارمنيان جلفاى نو ، ساليانه ، 580 تومان ماليات به خزانه مىپرداختند . « 1 » توجه شاه عباس به مسائل اقتصادى يكى از مأموران سياسى انگلستان ، كه در اواخر پادشاهى شاه عباس به ايران آمده است ، دربارهء توجه او به مسائل بازرگانى ، چنين مىنويسد : « شاه عباس را ملامت مىكنند كه به كار تجارت مشغول است ، ولى به گمان من توجه مخصوص و شركت وى در امور بازرگانى كشور گناهى نيست ؛ زيرا در ايران تجارتهاى بزرگ و گرانبها ، از همه‌كس ساخته نيست . پادشاه ايران ، اجناس فراوانى را كه بازرگانان بيگانه از كشور شرق و غرب وارد مىكنند ، به بهايى ارزان مىخرد و در مقابل آن ،

--> ( 1 ) . همان . ص 542 - 522 ( به تناوب و اختصار ) .